Hipnoza ericksonowska – na czym polega

Zamiast formułować sugestię wprost, prowadzący zaczyna opowiadać osobie hipnotyzowanej krótką historię. Hipnoza ericksonowska bywa kojarzona z taką sceną, w której miejsce polecenia zajmuje metafora lub historia. Prowadzący może wykorzystać metaforę, aby skierować uwagę ku określonemu doświadczeniu bez formułowania jawnego polecenia. Osoba hipnotyzowana może wtedy sama znaleźć własne skojarzenia zamiast wykonywać podane wprost polecenie. Ten sam prowadzący może w innej chwili sformułować sugestię wprost, bez metafory czy niedopowiedzenia. Nie można więc sprowadzić tego stylu wyłącznie do metafor, niedopowiedzeń i sugestii pośrednich.

Hipnoza ericksonowska to zbiorcze określenie zasad i sposobów prowadzenia hipnozy, wywodzących się z pracy Miltona H. Ericksona. Obejmuje między innymi indywidualizację i spożytkowanie tego, co osoba przynosi w danym momencie. Zawiera również komunikację pośrednią, wykorzystującą między innymi metafory, historie i sugestie osadzone w szerszym komunikacie. Te trzy zasady nie tworzą sztywnego zestawu obowiązkowego w każdej sesji. Prowadzący może je łączyć w różnych proporcjach, zależnie od osoby i sytuacji. Nie są to również kolejne etapy, które prowadzący musi realizować w ustalonej kolejności.

Zakres tego tekstu obejmuje zasady prowadzenia hipnozy ericksonowskiej, nie ocenę jej skuteczności ani zastosowań klinicznych. Nie jest to również instrukcja konstruowania metafor czy prowadzenia sesji krok po kroku. Tak rozumiany styl bywa mylony z szerszym pojęciem terapii ericksonowskiej, rozwijanej później przez uczniów i kontynuatorów Ericksona. Bywa też utożsamiany z NLP, choć ten system czerpał między innymi z wybranych wzorców komunikacji Ericksona. Kolejna część porządkuje te pomieszane poziomy pojęciowe.

Skąd bierze się mieszanie hipnozy ericksonowskiej z terapią ericksonowską

W wynikach wyszukiwania obok hipnozy ericksonowskiej pojawiają się terapia ericksonowska, hipnoterapia ericksonowska, terapia strategiczna, a nawet terapia systemowa. Te określenia nie oznaczają tego samego, choć często występują razem. Ktoś szukający informacji o samym stylu prowadzenia hipnozy może trafić na treści dotyczące szerszego albo odrębnego zakresu pracy. Rozdzielenie tych pojęć pomaga zrozumieć, o czym mowa w konkretnym materiale. Sama nazwa tego stylu bywa również używana zamiennie z szerszym pojęciem terapii ericksonowskiej. Poniższe rozróżnienie porządkuje poziomy, które łatwo się ze sobą zlewają.

Styl ericksonowski oznacza zasady i sposoby prowadzenia hipnozy, wywodzące się z pracy Miltona Ericksona. Terapia lub psychoterapia ericksonowska to pojęcie szersze, obejmujące różne podejścia rozwijane później przez uczniów i kontynuatorów Ericksona. Terapia ericksonowska nie tworzy jednego protokołu ani ściśle określonej metody. Osoby pracujące w podejściach ericksonowskich mogą różnić się doborem technik. Określenie hipnoterapia ericksonowska bywa używane wobec terapeutycznego zastosowania tych zasad, nie zawsze jako nazwa jednej odrębnej metody. Terapia systemowa jest odrębnym nurtem psychoterapii, którego historia ma punkty styczności z recepcją pracy Ericksona.

Jay Haley, który przez lata poznawał i opisywał pracę Ericksona, stał się później jednym z czołowych przedstawicieli terapii strategicznej. Terapia strategiczna rozwijała się jednak w szerszym środowisku wczesnej terapii rodzinnej i badań nad komunikacją. Nie była prostym rozwinięciem pracy jednej osoby. Erickson nie był twórcą terapii systemowej jako odrębnego nurtu. Jego praca stała się jednym z wpływów obecnych w rozwoju terapii strategicznej. Związek ten ma więc charakter historyczny i wpływowy, lecz nie definicyjny.

Po oddzieleniu tych pojęć można wrócić od nazw do samego sposobu prowadzenia hipnozy, którym zajmuje się ten artykuł. Jego podstawę tworzą współpracujące ze sobą zasady indywidualizacji, spożytkowania i komunikacji pośredniej. Nie są one osobnymi etapami ani obowiązkową sekwencją. Indywidualizacja odnosi sposób prowadzenia do konkretnej osoby, a spożytkowanie wykorzystuje to, co wnosi ona do procesu. Komunikacja pośrednia opisuje jeden ze sposobów formułowania sugestii. Kolejna część pokazuje, jak te elementy mogą współdziałać podczas prowadzenia procesu.

Z czego składa się ten styl prowadzenia

Indywidualizacja, spożytkowanie i komunikacja pośrednia nie działają w tym stylu jako kolejne kroki procedury. Współpracują ze sobą podczas prowadzenia, nawzajem się uzupełniając. Prowadzący może jednocześnie dopasowywać język i tempo do osoby oraz wykorzystywać jej aktualne reakcje jako element prowadzenia. Żadna z tych zasad nie musi dominować w każdej sytuacji. Ich proporcje zależą od konkretnej sytuacji i sposobu pracy danego prowadzącego. Dalsza część rozdziela te pojęcia, aby pokazać ich odmienne funkcje oraz sposób, w jaki mogą się uzupełniać.

Indywidualizacja i spożytkowanie

Indywidualizacja oznacza dopasowanie sposobu prowadzenia do konkretnej osoby hipnotyzowanej, jej sposobu myślenia, reagowania i opisywania własnego doświadczenia. Spożytkowanie odnosi się do wykorzystania tego, co ta osoba przynosi w danym momencie, jej zachowania, przekonań, a nawet oporu. W opracowaniach publikowanych przez Fundację Ericksona spożytkowanie opisuje się jako wykorzystywanie postaw, myślenia, odczuć, zachowania osoby oraz aktualnych elementów sytuacji. Te dwie zasady różnią się zakresem, choć często występują razem. Ich zastosowanie wymaga rozpoznania sposobu funkcjonowania osoby oraz obserwowania jej aktualnych reakcji podczas prowadzenia.

Prowadzący może na przykład wykorzystać zmianę tempa oddechu osoby hipnotyzowanej jako element dalszego prowadzenia. Chwilowe rozproszenie uwagi bywa punktem wyjścia do ponownego jej skupienia, nie przeszkodą do usunięcia. Prowadzący może też nawiązać w dalszych sugestiach do słów, którymi osoba opisuje własne doświadczenie. Podobnie można wykorzystać inne sygnały widoczne podczas prowadzenia. W każdym z tych przypadków aktualna reakcja lub element sytuacji staje się materiałem dalszego prowadzenia. Takie przykłady pokazują samą zasadę, nie opis konkretnej interwencji klinicznej.

Komunikacja pośrednia – metafory i historie

Pośredniość opisuje sposób przedstawienia sugestii i nie jest tożsama z jej permisywnym tonem. Zamiast formułować polecenie wprost, prowadzący może opowiedzieć historię albo posłużyć się metaforą. Taka metafora może ukierunkowywać uwagę i uruchamiać skojarzenia bez przedstawiania sugestii jako jawnego polecenia. Osobnym wymiarem jest permisywność, dotycząca tonu wypowiedzi i zakresu pozostawionej możliwości reagowania. Permisywność i pośredniość nie są więc równoznaczne. Sugestia może być stosunkowo bezpośrednia, a jednocześnie sformułowana w sposób permisywny, pozostawiający przestrzeń na własną reakcję. Rozróżnienie to pomaga uniknąć mylenia dwóch odrębnych cech stylu.

Nie należy tłumaczyć działania sugestii pośredniej jako omijania krytycznego umysłu ani docierania wprost do podświadomości. Takie wyjaśnienia przedstawiają złożony proces jako jeden niepotwierdzony mechanizm. Ten sposób komunikowania łączy się również z sugestiami konwersacyjnymi, które wymagają osobnego omówienia. Metafora lub historia pozostaje jednym z możliwych sposobów formułowania sugestii, nie jedynym ani obowiązkowym. Wybór między nimi zależy od osoby, kontekstu spotkania i stylu pracy prowadzącego. Pośredniość i permisywność mogą współwystępować, lecz prowadzący może również stosować je niezależnie.

Jaką funkcję pełni ten sposób prowadzenia

Ten sposób prowadzenia pozwala dopasować język i tempo do sposobu, w jaki dana osoba reaguje na kolejne sugestie. Prowadzący obserwuje reakcję osoby na formę komunikatu i może zmienić kolejne wypowiedzi. Dotyczy to również wyboru słów, tempa mówienia i długości pauz między kolejnymi zdaniami. Nie oznacza to jednak improwizacji pozbawionej celu. Prowadzący może zachować przyjęty kierunek, zmieniając formę komunikatu zgodnie z obserwowaną reakcją. Zmiana ta może obejmować formę i dobór treści, przy zachowaniu orientacji w tym kierunku.

Prowadzący może wykorzystać aktualną reakcję osoby, zamiast automatycznie traktować ją jako przeszkodę do usunięcia. Wahanie lub chwilowe rozproszenie uwagi nie musi automatycznie kończyć prowadzenia. Reakcja wskazująca na wyraźny dyskomfort lub brak zgody wymaga jednak zatrzymania i wyjaśnienia sytuacji. Prowadzący rozpoznaje, które reakcje można uwzględnić w dalszym komunikowaniu, a które wymagają zmiany sposobu prowadzenia. Aktualna reakcja staje się wtedy materiałem dalszego prowadzenia, nie automatycznie ignorowanym zakłóceniem. To rozpoznanie wymaga uważności wobec sygnałów płynących od osoby przez cały czas trwania procedury.

Nie każda sesja opiera się na identycznym, automatycznie odtwarzanym skrypcie. Granice między rozmową, indukcją i formułowaniem sugestii mogą być mniej wyraźne niż w strukturze opartej na odrębnych etapach. Kolejność tych elementów może się różnić zależnie od przebiegu spotkania. Zmiana kolejności lub formy komunikacji nie oznacza utraty orientacji w przyjętym kierunku prowadzenia. Prowadzący zachowuje odpowiedzialność za spójność spotkania, choć jego elementy nie muszą tworzyć zawsze takiej samej sekwencji. Ta elastyczność opisuje sposób organizowania spotkania, dostępny obok bardziej sformalizowanych procedur.

Elastyczność opisana wyżej nie oznacza braku struktury ani przypadkowego przebiegu spotkania. Prowadzący odpowiada za ramy i sposób komunikowania, obserwując przy tym reakcje oraz granice osoby hipnotyzowanej. Sposób prowadzenia nie gwarantuje też lepszego rezultatu niż inne style hipnozy. Sama nazwa stylu nie pozwala przewidzieć wyniku prowadzenia. Znaczenie mają również osoba, kontekst, cel i sposób wykorzystania konkretnych rozwiązań. Wybór stylu może zależeć od przygotowania i preferencji prowadzącego, nie tylko od cech samej osoby hipnotyzowanej.

Co tracimy, gdy hipnozę ericksonowską przedstawia się jako jedną metodę

Mieszanie hipnozy ericksonowskiej z szerszym pojęciem terapii ericksonowskiej ma konkretny koszt interpretacyjny. Ktoś szukający krótkiego opisu stylu prowadzenia hipnozy może trafić na treści dotyczące szerokiej, niejednorodnej rodziny podejść terapeutycznych. Prowadzi to do wrażenia, że zasady formułowania sugestii są równoznaczne z pełnym podejściem terapeutycznym. Taki obraz obejmuje teorię problemu, cele i cały proces pracy, którego sam styl nie opisuje. Ten styl pozostaje węższym poziomem pojęciowym, dotyczącym zasad i sposobów prowadzenia samej hipnozy.

Styl ericksonowski bywa przedstawiany jako zawsze pośredni i permisywny, a styl klasyczny jako jego bezpośrednie przeciwieństwo. Taki podział jest jednak uproszczeniem, ponieważ Erickson stosował również sugestie bezpośrednie i formalne procedury indukcji. Prowadzący może łączyć sugestie bezpośrednie i pośrednie. Ich ton może być bardziej albo mniej permisywny, zależnie od osoby i kontekstu. Ktoś przyjmujący ten podział dosłownie może błędnie uznać sugestię bezpośrednią za odejście od stylu ericksonowskiego. Erickson sam jednak z niej korzystał.

Praktyka Ericksona bywa również utożsamiana z późniejszym systemem NLP, choć sam nie był jego twórcą. Richard Bandler i John Grinder analizowali jego sposób komunikowania i stworzyli własny model, inspirowany wybranymi elementami jego pracy. Utożsamienie obu systemów prowadzi do przypisywania Ericksonowi całego późniejszego modelu, zamiast rozpoznania jego częściowego wpływu na jego powstanie. Erickson nie stworzył terminologii NLP ani nie odpowiada za późniejszy system zbudowany na podstawie interpretacji jego pracy. Sam Erickson nie posługiwał się tym językiem opisu.

Metaforyczny, niedopowiedziany sposób formułowania sugestii bywa mylony z brakiem intencji czy celu ze strony prowadzącego. Historia lub metafora może mieć wyraźną intencję komunikacyjną, choć nie przedstawia jej w formie jawnego polecenia. Różnica dotyczy sposobu komunikowania intencji, nie jej całkowitej nieobecności. Pośredniość opisuje formę przekazu, nie jego łagodność, etyczność ani siłę oddziaływania na osobę. Prowadzący pozostaje odpowiedzialny za intencję, ramy i kierunek prowadzenia niezależnie od zastosowanej formy sugestii. Sugestie bezpośrednie i pośrednie mogą pozostawać częścią tego samego stylu prowadzenia.

Po czym można rozpoznać elementy stylu ericksonowskiego

Nie ma jednego powszechnie obowiązującego wzorca sesji prowadzonej w stylu ericksonowskim. Elementy tego stylu mogą występować w różnych proporcjach, zależnie od osoby, kontekstu i sposobu pracy prowadzącego. Niektóre spotkania mogą opierać się głównie na jednym z tych elementów, inne łączyć je w zmiennych proporcjach. Także pojedynczy prowadzący może w różnych sytuacjach kłaść inny nacisk na poszczególne elementy. Poniższe zestawienie pokazuje kilka rozpoznawalnych elementów, nie pełny przebieg spotkania. Tabela nie przedstawia kolejnych kroków ani warunków koniecznych do spełnienia.

Poszczególne elementy mogą występować w różnym nasileniu, zależnie od sytuacji i preferencji prowadzącego. Jedna sesja może mocniej wykorzystywać indywidualizację i spożytkowanie, a inna metafory lub bardziej permisywny język. Kolejność, w jakiej się pojawiają, nie jest z góry ustalona ani obowiązkowa. Brak jednego z wymienionych elementów nie wyklucza tego stylu, a obecność pojedynczego elementu jeszcze go nie potwierdza. Prowadzący dostosowuje wykorzystanie tych elementów do bieżącej sytuacji, zamiast realizować je według jednej sztywnej sekwencji.

Poniższa tabela służy rozpoznawaniu elementów tego stylu, nie ocenie, czy dane spotkanie było prowadzone poprawnie. Kolumna środkowa pokazuje przykładowe przejawy, nie jedyne możliwe formy danego elementu. Kolumna ostatnia zapobiega typowym uproszczeniom, które łatwo przypisać poszczególnym pojęciom. Razem pokazują możliwe przejawy danego elementu oraz granice jego interpretacji. Traktowanie tabeli jako checklisty do odhaczenia byłoby sprzeczne z jej funkcją. Takie rozpoznanie pozwala następnie zobaczyć, jak współcześnie interpretuje się zasady wywodzące się z pracy Ericksona.

Jak dziś rozumieć określenie „hipnoza ericksonowska”

Dorobek Ericksona nie tworzy jednego zamkniętego protokołu, który opisywałby cały sposób prowadzenia. Erickson prowadził swoją pracę w sposób silnie zindywidualizowany, dostosowany do konkretnej osoby i sytuacji. Jego podejście do kolejnych osób różniło się w zależności od ich sposobu reagowania, myślenia i kontekstu spotkania. Zmieniał formę komunikatu, dobór metafor i stopień bezpośredniości zależnie od konkretnej osoby oraz sytuacji. Nie można więc sprowadzić jego praktyki do jednej metody stosowanej identycznie wobec każdej osoby.

Uczniowie i autorzy późniejszych opracowań analizowali jego pracę i starali się nazwać oraz uporządkować wybrane elementy tego podejścia. Jay Haley opisał wybrane sposoby pracy Ericksona jeszcze za jego życia. Inni autorzy systematyzowali wybrane zasady, tworząc własne modele i sposoby ich nauczania. Poszczególne opracowania akcentowały różne elementy pracy Ericksona, zależnie od perspektywy danego autora. Różnice te mogły wynikać również z celu danego opracowania. Opracowania te pomagają porządkować jego dorobek, lecz nie są pełnym zapisem całej jego praktyki.

Tego określenia używają dziś różne szkoły i autorzy, którzy odmiennie interpretują dorobek Ericksona. Jedni autorzy i prowadzący mocniej akcentują metafory oraz komunikację pośrednią, inni indywidualizację i spożytkowanie aktualnej reakcji. Różnice te wynikają z tego, które elementy dany nurt uznał za najważniejsze w swojej interpretacji. Nie ma jednej powszechnie przyjętej interpretacji, która wyczerpywałaby cały dorobek Ericksona. Ta sama nazwa może więc odnosić się do różnych sposobów rozkładania akcentów w prowadzeniu.

Sama etykieta ericksonowska nie mówi jeszcze, jak konkretny prowadzący pracuje w praktyce. Dwaj prowadzący korzystający z tego samego określenia mogą różnić się zakresem stosowanych zasad i sposobem ich łączenia. Znaczenie ma więc rzeczywisty sposób prowadzenia, nie tylko nazwa, którą się posługuje. Rozpoznanie tych elementów pomaga zrozumieć, jakie zasady kryją się za daną deklaracją stylu. Sama deklaracja stylu nie wystarcza do pełnego opisania sposobu prowadzenia. Porównywanie stylów wymaga odniesienia do konkretnych cech prowadzenia, a nie wyłącznie do ich nazw.

Co ten styl pokazuje o sposobach formułowania sugestii

W stylu ericksonowskim prowadzący nie musi formułować sugestii jako jawnego polecenia. Może przekazać ją pośrednio przez opowieść, pytanie lub obserwację. Prowadzący może również sformułować sugestię wprost, zależnie od osoby, kontekstu i przyjętego kierunku prowadzenia. Forma może być dostosowywana do sposobu, w jaki osoba reaguje na dany komunikat. Sam wybór formy nie przesądza jeszcze o sile ani kierunku sugestii. Oba warianty pozostają częścią tego samego repertuaru. Żadna pojedyncza forma sugestii nie definiuje jednak tego stylu samodzielnie.

Pośredniość opisuje sposób przedstawienia treści sugestii, a permisywność jej ton i zakres pozostawionej przestrzeni reagowania. Nie tworzą one odrębnego mechanizmu hipnozy. Styl ericksonowski nie oznacza odrębnego rodzaju transu. Oba wymiary mogą występować niezależnie od siebie, w różnych połączeniach. Nie należy więc traktować ich jako jednego, nierozdzielnego zestawu cech. Różnica dotyczy przede wszystkim sposobu, w jaki prowadzący formułuje i przekazuje sugestię. Pośrednia forma sugestii nie omija świadomości ani nie zapewnia osobnego dostępu do podświadomości.

Ten styl opisuje zasady i sposoby prowadzenia hipnozy, nie cały proces hipnoterapii. Praca terapeutyczna obejmuje też rozpoznanie problemu, ustalenie celu i ocenę, czy dana forma wsparcia odpowiada sytuacji osoby. Sam styl nie rozstrzyga, czy taka forma wsparcia jest w ogóle potrzebna. Zasady tego stylu mogą stanowić część procesu hipnoterapii, lecz nie zastępują jego pozostałych elementów. Znajomość samego stylu nie daje kompetencji do samodzielnego prowadzenia hipnoterapii. Granica ta pozostaje istotna niezależnie od tego, jak biegle ktoś posługuje się samym stylem.

Określenia „klasyczny” i „ericksonowski” opisują dominujące akcenty w sposobie prowadzenia, nie zamknięte, wzajemnie wykluczające się kategorie. Prowadzący może korzystać z rozwiązań kojarzonych z różnymi stylami, zależnie od osoby i sytuacji. Obie etykiety pełnią funkcję porządkującą, lecz nie opisują całej praktyki prowadzącego. Style można porównywać według konkretnych wymiarów, na przykład stopnia bezpośredniości sugestii, roli metafor czy zakresu indywidualizacji. Odniesienie do tych wymiarów pozwala opisywać różnice bez tworzenia dwóch zamkniętych przeciwieństw. Takie porównanie opisuje rzeczywisty sposób prowadzenia dokładniej niż sama nazwa stylu.

Szerszy obraz uwagi, sugestii i reagowania osoby porządkuje materiał poświęcony mechanizmom hipnozy, wykraczający poza pojedynczy styl prowadzenia. Podstawową ścieżkę nauki prowadzenia przedstawia kurs hipnozy dla osób zaczynających, uporządkowany wokół podstaw prowadzenia i bezpiecznego ćwiczenia.

Kiedy będziesz gotów

Hipnoza ericksonowska pozostaje jednym ze stylów prowadzenia hipnozy, nie osobnym rodzajem terapii ani gwarancją określonego rezultatu. Opisane zasady pokazują, czym ten styl różni się od szerszego pojęcia terapii ericksonowskiej. Jeśli zastanawiasz się, czy hipnoterapia może mieć uzasadnienie w Twojej sytuacji, można to wstępnie omówić podczas pierwszej konsultacji. Taka rozmowa poprzedza ustalenie ewentualnego dalszego kierunku. Nikt nie musi tego rozstrzygać samodzielnie przed pierwszym kontaktem. Pierwsza konsultacja pozwala omówić problem, cel i zasadność hipnoterapii w Szczecinie w odniesieniu do zgłaszanej trudności.

Pierwsza konsultacja nie służy sprawdzaniu, czy ktoś nadaje się do stylu ericksonowskiego. Służy uporządkowaniu sytuacji, określeniu problemu i ustaleniu celu rozmowy. Pozwala też ocenić, czy hipnoterapia może odpowiadać celowi i aktualnej sytuacji osoby. Jeżeli rozpocznie się dalsza praca, prowadzący dobiera sposób prowadzenia do celu, rodzaju trudności, reakcji oraz granic osoby. Podczas konsultacji nie trzeba jeszcze wybierać stylu ani podejmować decyzji o dalszej pracy. Informacje o autorze oraz możliwość kontaktu znajdują się w wizytówce pod artykułem.