Rozmowy w rodzinie czasem wracają do tego samego punktu bez ustalenia dalszego kroku. Strony powtarzają swoje stanowiska i nie znajdują wspólnego rozwiązania. Napięcie towarzyszące sporowi może utrudniać słuchanie propozycji drugiej strony. Samodzielne dogadanie się bywa trudne, nawet gdy obie strony chcą znaleźć rozwiązanie. W takim momencie rodzi się pytanie o inną formę rozmowy niż dotychczasowa. Jedną z możliwych dróg są mediacje rodzinne prowadzone z udziałem osoby trzeciej.
Mediacje rodzinne są dobrowolnym procesem rozmowy prowadzonym z udziałem bezstronnego mediatora. Udział można przerwać w każdym momencie, jeśli strona nie chce dalej rozmawiać. Rozmowa pozostaje co do zasady poufna i nie jest jawna dla osób z zewnątrz. Mediator porządkuje przebieg rozmowy i wspiera komunikację między stronami. Nie rozstrzyga sporu i nie narzuca rozwiązania żadnej ze stron. Same strony ustalają treść wypracowanych porozumień i odpowiadają za ich zawartość.
Decyzja o mediacji zależy od możliwości rozmowy bez przymusu. Mediacja bywa rozważana, gdy istnieją sprawy wymagające ustalenia i możliwy jest dobrowolny udział obu stron. Sposób pracy mediatora, warunki bezpieczeństwa, zakres zastosowania oraz granice tej metody wpływają na ocenę, czy odpowiada ona konkretnej sytuacji. Przebieg spotkań i możliwe rezultaty różnią się w zależności od tematu sporu i zakresu spraw do ustalenia. Zrozumienie tych elementów pomaga ocenić, czy mediacja odpowiada konkretnej sytuacji rodzinnej i etapowi sporu.
Dlaczego rodzinny spór utrudnia samodzielne porozumienie
Napięcie towarzyszące sporowi rodzinnemu może zmieniać sposób odbierania słów drugiej strony. Ta sama propozycja może być odczytywana inaczej w spokoju, a inaczej w trakcie silnego konfliktu. Nawet drobna różnica w sformułowaniu potrafi zmienić odbiór całej wypowiedzi. Trudniej wtedy oddzielić treść propozycji od emocji, które jej towarzyszą. Ton wypowiedzi, sposób jej sformułowania lub wcześniejszy kontekst rozmowy mogą wpływać na ocenę treści propozycji. Taki mechanizm nie świadczy o osobistych cechach którejkolwiek ze stron.
Strony sporu rodzinnego mają różne priorytety i różne rozumienie tego, co jest ważne w danej sprawie. Obie strony patrzą na sytuację z innej perspektywy. Stanowisko wyrażone na początku rozmowy może nie ujawniać pełnego zakresu interesów, potrzeb lub priorytetów danej strony. Rozbieżność priorytetów bywa błędnie odczytywana jako brak dobrej woli drugiej strony. Różnica stanowisk może wynikać z odmiennych potrzeb, a nie z chęci utrudniania porozumienia. Rozpoznanie tej różnicy samodzielnie jest trudne w trakcie sporu.
Spór jest dodatkowo utrudniony przez ograniczone zaufanie między stronami. Zaufanie bywa nadwyrężone wcześniejszymi rozmowami, które nie przyniosły efektu. W takiej sytuacji trudniej ocenić, czy propozycja drugiej strony jest szczera i czy da się ją zrealizować. Niepewność co do intencji rozmówcy może zwiększać ostrożność w reagowaniu na jego słowa lub utrudniać ocenę propozycji. Taka ostrożność wydłuża rozmowę i utrudnia dojście do wspólnych ustaleń, nawet gdy obie strony chcą znaleźć rozwiązanie.
W konflikcie między partnerami czasem powstaje układ nacisku i wycofania. Jedna strona domaga się rozmowy, a druga się z niej wycofuje. Każda ze stron może wzajemnie podtrzymywać ten układ, co utrudnia jego samodzielne przerwanie. Rodzinne spory są jednak zróżnicowane i nie każdy przybiera taką postać. Inne relacje rodzinne, takie jak rodzice i dorosłe dzieci czy rodzeństwo, mogą mieć zupełnie inną dynamikę. Ten sam mechanizm nie powinien być automatycznie przenoszony na każdą sytuację rodzinną.
Na czym polegają mediacje rodzinne
Mediator prowadzi mediację i organizuje przebieg rozmowy między stronami sporu rodzinnego. Jego zadaniem jest porządkowanie przebiegu spotkania i wspieranie komunikacji między stronami, nie ocena racji którejkolwiek z nich. Mediator zachowuje bezstronność wobec każdej z osób uczestniczących w mediacji i nie staje po żadnej stronie sporu rodzinnego. Nie rozstrzyga sporu i nie podejmuje decyzji za strony. Odpowiedzialność za treść wypracowanych ustaleń pozostaje przez cały czas po stronie uczestników rozmowy.
Struktura rozmowy podczas mediacji nie ma jednego obowiązującego schematu, który trzeba powtarzać w każdej sprawie. Mediator wykorzystuje różne metody prowadzenia mediacji zmierzające do polubownego rozwiązania sporu. W trakcie spotkania porządkowane są tematy, stanowiska, potrzeby i ograniczenia przedstawiane przez uczestników. Na tej podstawie strony mogą wspólnie rozważać możliwe rozwiązania dotyczące spornych kwestii. Elastyczność tej struktury pozwala dopasować przebieg spotkania do konkretnej sprawy rodzinnej i jej okoliczności.
Treść propozycji i warunków ugody zależy od samych stron, nie od mediatora. Mediator może wspierać strony w formułowaniu tych propozycji, pomagając precyzować ich treść i zakres. Na zgodny wniosek stron może również wskazać niewiążące sposoby rozwiązania sporu, które strony mogą rozważyć lub odrzucić. Mediacja podjęta jeszcze przed wszczęciem postępowania stanowi rozwiązanie sporu bez sądu. Za zgodą obu stron mediację można prowadzić także w toku już trwającej sprawy sądowej.
Mediacja i postępowanie sądowe różnią się sposobem dochodzenia do rozstrzygnięcia sporu rodzinnego oraz rolą, jaką odgrywają w nim strony. W mediacji same strony tworzą warunki ugody, którą następnie mogą, choć nie muszą, zawrzeć. Sąd w postępowaniu sądowym wydaje wyrok na podstawie stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy. Żadna z tych dróg nie jest z góry lepsza niż druga. Obie pełnią odmienne funkcje i prowadzą do rozstrzygnięcia w inny sposób.
Jak wygląda udział w mediacji rodzinnej
Uczestnik mediacji rodzinnej ma aktywną rolę w rozmowie z drugą stroną, a nie jedynie rolę słuchacza. Może przedstawiać własne stanowisko, potrzeby i ograniczenia w sposób, który uważa za istotny dla swojej sytuacji rodzinnej. Wypowiedzi drugiej strony nie muszą być od razu akceptowane ani odrzucane bez chwili zastanowienia. Uczestnik może przemyśleć każdą propozycję, zanim zajmie wobec niej stanowisko. Przyjęcie lub odrzucenie propozycji pozostaje decyzją samego uczestnika.
Udział w mediacji daje możliwość prowadzenia rozmowy w uporządkowany sposób, mimo trudnego tematu sporu. Uczestnik może mówić, słuchać drugiej strony, zadawać pytania i doprecyzowywać znaczenie usłyszanych wypowiedzi. Taka struktura rozmowy nie oznacza jednak, że całe spotkanie przebiega bez napięcia i emocji. Mediacja nie gwarantuje komfortu emocjonalnego ani braku trudnych chwil w trakcie rozmowy. Uporządkowanie rozmowy dotyczy przede wszystkim jej przebiegu, nie samopoczucia osób biorących w niej udział.
W trakcie rozmowy uczestnik może wpływać na tempo oraz zakres omawianych kwestii, zgłaszając to na różnych etapach spotkania. Może na przykład zgłosić potrzebę przerwy, aby zebrać myśli lub uporządkować własne stanowisko. Rozmowa nie ma jednej wymaganej kolejności poruszanych wątków, a jej przebieg mediator dostosowuje do zgłaszanych przez strony potrzeb. Sposób prowadzenia takiej rozmowy zależy od konkretnej sytuacji i nie wynika z jednej ustalonej techniki. Żadna pojedyncza metoda pracy nie stanowi reguły obowiązującej w każdej mediacji rodzinnej.
Zawarcie ugody nie jest obowiązkowym elementem udziału w mediacji rodzinnej, niezależnie od długości rozmowy. Możliwym wynikiem jest pełne porozumienie, obejmujące wszystkie omawiane w trakcie spotkania kwestie sporne. Strony mogą również osiągnąć porozumienie częściowe, dotyczące tylko części spornych tematów w danej sprawie rodzinnej. Zdarza się także, że rozmowa mediacyjna nie prowadzi do żadnego porozumienia między stronami. Mediacja może zakończyć się ugodą pełną, częściową albo brakiem ugody, w zależności od przebiegu rozmowy.
Bezpieczeństwo, poufność i granice mediacji
Mediacja rodzinna opiera się na kilku zasadach, które tworzą ramy tego procesu i pomagają ocenić warunki udziału. Należą do nich dobrowolność udziału, bezstronność mediatora oraz poufność rozmowy. Zasady te mają jednak swoje granice, które trzeba znać przed podjęciem decyzji o udziale. Rozpoznanie tych granic pomaga ocenić, czy dana sytuacja rodzinna nadaje się do mediacji. Niektóre sytuacje, takie jak przemoc czy bezpośrednie zagrożenie, wymagają innej reakcji niż kontynuowanie rozmowy mediacyjnej.
Dobrowolność, bezstronność i poufność
Udział w mediacji rodzinnej jest dobrowolny od samego początku, zgodnie z podstawową zasadą tego procesu. Każda ze stron może zrezygnować z dalszego udziału na dowolnym jej etapie, z dowolnego powodu, bez obowiązku dalszego uczestnictwa. Mediator prowadzi rozmowę w sposób bezstronny i nie opowiada się po żadnej ze stron sporu ani nie faworyzuje jej propozycji. Bezstronność obowiązuje niezależnie od tego, kto zainicjował mediację lub kto zgłosił daną propozycję rozwiązania.
Postępowanie mediacyjne nie jest jawne dla osób z zewnątrz. Mediator oraz strony są zobowiązani zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedzieli się w związku z prowadzeniem mediacji. Zasada ta nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Strony mogą zwolnić mediatora i inne osoby uczestniczące w mediacji z tego obowiązku. Osoba rozważająca udział w mediacji może zapytać mediatora wprost o szczegółowe zasady poufności obowiązujące w jej konkretnej sprawie rodzinnej.
Nierównowaga stron, przemoc i bezpośrednie zagrożenie
Mediacja zakłada, że obie strony mogą swobodnie podejmować decyzje, bez presji ani przymusu ze strony drugiej osoby. Swoboda decyzji bywa ograniczona, na przykład przez groźby, kontrolę lub silną zależność. W takiej sytuacji warunki potrzebne do mediacji mogą zostać podważone. Wymaga to wtedy oceny bezpieczeństwa oraz tego, czy udział może być rzeczywiście dobrowolny. Nierównowaga wpływu między stronami nie zawsze oznacza przemoc i nie powinna być automatycznie traktowana jako diagnoza którejkolwiek z nich. Ocena możliwości prowadzenia mediacji wymaga rozeznania konkretnych okoliczności, nie jednego sygnału wyrwanego z kontekstu.
Przemoc w relacji rodzinnej wymaga oceny warunków do bezpiecznego i swobodnego udziału w rozmowie. Jeśli występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, pierwszym krokiem nie jest mediacja, lecz pilna pomoc. W takiej sytuacji należy zadzwonić pod numer alarmowy 112, a w nagłym stanie medycznym także pod numer 999. Osoby doświadczające przemocy domowej mogą uzyskać całodobową pomoc pod numerem Niebieskiej Linii 800 120 002. Numer 116 123 służy wsparciu w kryzysie emocjonalnym, nie zgłoszeniom przemocy. Bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed dalszą pomocą, w tym mediacją.
Co musi być możliwe, aby mediacja miała sens
Sens mediacji rodzinnej zależy od tego, czy każda ze stron może samodzielnie podejmować decyzje. Decyzja podjęta pod wpływem przymusu nie spełnia tego warunku, niezależnie od tego, jak została sformułowana. Mediacja nie wymaga, aby strony miały ze sobą dobrą relację przed rozpoczęciem rozmowy. Ważne jest, aby strona mogła swobodnie uczestniczyć w rozmowie. Bez tej możliwości trudno mówić o rzeczywistym podjęciu mediacji. Zdolność do samodzielnego decydowania ma większe znaczenie dla sensowności mediacji niż jakość wcześniejszej relacji między stronami.
Mediacja może spełnić swoją funkcję, gdy uczestnik ma minimalną zdolność do przedstawienia własnego stanowiska w rozmowie. Uczestnik powinien być w stanie sformułować, na czym polega jego perspektywa danej sprawy. Potrzebna jest również zdolność wysłuchania odpowiedzi drugiej strony, nawet jeśli się z nią nie zgadza. Ważna jest możliwość odniesienia się do zgłoszonej propozycji, choćby w podstawowym zakresie. Bez tych elementów trudno o udział w rozmowie i reagowanie na przedstawiane propozycje.
Konkretne sprawy wymagające ustalenia między stronami muszą dać się wyodrębnić, aby mediacja miała sens. Chodzi o pytania, na które można poszukiwać wspólnej odpowiedzi. Nie chodzi o tematy, których nie da się jeszcze przełożyć na konkretne kwestie do ustalenia. Mediacja nie służy wyłącznie rozładowaniu emocji związanych ze sporem, choć rozmowa może temu towarzyszyć. Nie jest też miejscem rozstrzygania, która ze stron ponosi winę za powstały konflikt. Bez wyodrębnionych spraw do ustalenia rozmowa łatwo traci swój kierunek.
Warunki proponowane w toku mediacji powinny być realne i zrozumiałe dla obu stron. Dotyczy to również sytuacji, w której obu stronom bardzo zależy na zakończeniu sporu. Propozycja staje się podstawą realnego ustalenia tylko wtedy, gdy obie strony rozumieją jej treść i gdy da się ją wykonać. Spełnienie wszystkich tych warunków nie gwarantuje jednak zawarcia ugody między stronami. Nie gwarantuje też trwałości ustaleń wypracowanych w trakcie rozmowy mediacyjnej. Gotowość procesu do rozpoczęcia nie przesądza więc o jego ostatecznym rezultacie.
Jakie sprawy można omawiać podczas mediacji rodzinnej
Mediacja rodzinna może obejmować różne rodzaje spraw, w zależności od sytuacji, w jakiej znajdują się strony. Jedna grupa tematów dotyczy rodzicielstwa i zobowiązań wobec dzieci, niezależnie od tego, czy rodzice są razem, czy się rozstają. Druga grupa wiąże się z samym rozstaniem, rozwodem lub nasilonym konfliktem między stronami. Każdy z tych tematów wymaga innego zakresu rozmowy i innej oceny warunków jej prowadzenia. Poniższe przykłady sygnalizują możliwy zakres tematów, nie stanowią jednak pełnego katalogu wszystkich spraw rodzinnych.
Dzieci, opieka i zobowiązania rodziców
Szerokie ustalenia dotyczące potrzeb dzieci i współpracy między rodzicami mogą stać się jednym z tematów mediacji rodzinnej. Chodzi o wspólne podejście do wychowania, komunikacji i podziału odpowiedzialności rodzicielskiej. Tego rodzaju rozmowy mogą dotyczyć rodzin będących razem, rozstających się lub już po rozstaniu. Zakres takich ustaleń bywa szeroki i obejmuje wiele aspektów codziennego funkcjonowania rodziny. Szerszy obraz tego tematu opisuje artykuł mediacje rodzinne w sprawach dotyczących dzieci.
Jednym z tematów mediacji może być organizacja opieki nad dzieckiem oraz harmonogram kontaktów z każdym z rodziców. Rozmowa może obejmować też bieżące decyzje, takie jak wybór szkoły, zajęcia dodatkowe czy sposób spędzania świąt. Strony mogą wspólnie ustalić zasady komunikacji dotyczące tych codziennych spraw. Ten temat koncentruje się na konkretnych ustaleniach organizacyjnych, nie na całościowym podejściu do rodzicielstwa. Więcej informacji zawiera artykuł mediacje a opieka nad dzieckiem.
Rozmowy o alimentach, kosztach utrzymania dziecka i sposobie realizacji tych zobowiązań również mogą być częścią mediacji. Strony mogą wspólnie ustalić, jak dzielić wydatki i w jaki sposób rozliczać je na bieżąco. Sprawy tego rodzaju są jedną z kwestii, które ustawa wprost wskazuje jako możliwy przedmiot mediacji rodzinnej. Rozmowa nie zastępuje porady prawnej i nie prowadzi automatycznie do wiążącego rezultatu. Szczegóły tego tematu opisuje artykuł mediacje rodzinne a alimenty.
Rozstanie, rozwód i wysoki konflikt
Ustalenia możliwe przed rozwodem, a także w trakcie już trwającego postępowania rozwodowego, stanowią kolejny obszar zastosowania mediacji. Zakres rozmowy bywa wtedy szerszy i może obejmować dzieci, finanse oraz organizację codziennego życia po rozstaniu. Strony mogą też rozmawiać o sprawach majątkowych wymagających wspólnej decyzji. Chodzi o sprawy, które strony mogą próbować wspólnie uzgodnić w toku mediacji, nie o samodzielne uregulowanie wszystkich prawnych konsekwencji rozwodu. Więcej na ten temat opisuje artykuł mediacje przed rozwodem i w trakcie rozwodu.
Nasilony konflikt między stronami bywa również powodem rozważania mediacji rodzinnej. Taki temat wymaga indywidualnej oceny warunków rozmowy, jej tempa, dobrowolności i bezpieczeństwa uczestników. Ta ocena nie sprowadza się do ogólnego wyobrażenia o wysokim konflikcie, lecz dotyczy konkretnej sytuacji. Wysoki konflikt nie jest automatycznym przeciwwskazaniem do mediacji i nie oznacza też, że mediacja zawsze będzie odpowiednią drogą. Szczegółową ocenę tej sytuacji opisuje artykuł mediacje rodzinne w wysokim konflikcie.
Jak ocenić dopasowanie mediacji do sytuacji
Ocena dopasowania mediacji zaczyna się od pytania o cel, jaki strony chcą osiągnąć. Jeśli priorytetem są konkretne ustalenia dotyczące spornych kwestii, mediacja może być rozważana jako odpowiednia forma pomocy. Inna sytuacja występuje, gdy głównym tematem staje się praca nad relacją, emocjami lub indywidualnym stanem jednej z osób. Żaden z tych kierunków nie jest lepszy ani gorszy, różnią się jedynie tym, na czym koncentruje się rozmowa. Rozpoznanie własnego celu pomaga ocenić, czy mediacja odpowiada bieżącej sytuacji.
Kolejnym elementem oceny są warunki, w jakich miałaby przebiegać rozmowa. Chodzi między innymi o etap konfliktu, w którym znajdują się strony. Ważne jest też, czy każda z nich może samodzielnie podejmować decyzje. Istotny jest także zakres spraw, które wymagają ustalenia w danej sytuacji rodzinnej. Te elementy razem pozwalają ocenić, czy możliwa jest praca nad konkretnymi ustaleniami w danej sytuacji. Ocena warunków bezpieczeństwa pozostaje odrębnym zagadnieniem, opisanym w innej części artykułu.
Mediacja rodzinna może być prowadzona stacjonarnie albo zdalnie, w zależności od warunków organizacyjnych i komunikacyjnych stron. Forma zdalna może odpowiadać sytuacjom, w których odległość lub organizacja utrudniają spotkanie stacjonarne. Nie jest ona jednak z definicji łatwiejsza ani bezpieczniejsza niż spotkanie stacjonarne, zwłaszcza w sprawach rodzinnych wymagających szczególnej uwagi. Wybór formy powinien wynikać z konkretnej sytuacji, nie z ogólnego przekonania o wyższości jednego rozwiązania. Więcej na ten temat opisuje artykuł mediacje rodzinne online.
Cel mediacji różni się od celu terapii par, choć obie mogą dotyczyć tej samej relacji. Mediacja służy wypracowaniu konkretnych ustaleń dotyczących spornych kwestii między stronami. Terapia par koncentruje się na samej relacji, jej dynamice i sposobie komunikacji między partnerami. Wybór między nimi zależy przede wszystkim od celu, z jakim para lub strony przychodzą na spotkanie. Więcej na ten temat opisuje artykuł mediacje rodzinne a terapia par.
Kiedy mediacja nie powinna być pierwszym krokiem
Mediacja nie powinna być pierwszym krokiem, jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia jednej z osób. Dotyczy to również przemocy wymagającej pilnej ochrony oraz sytuacji, w której osoba nie może swobodnie podejmować decyzji. W takich przypadkach pierwszym działaniem jest zgłoszenie zagrożenia na numer alarmowy 112, nie kontakt z mediatorem czy gabinetem. Działania zapewniające bezpieczeństwo mają w tej sytuacji pierwszeństwo przed mediacją i innymi niepilnymi formami pomocy.
Silna presja, przymus lub groźby ze strony drugiej osoby również oznaczają, że mediacja nie powinna być pierwszym krokiem. Dotyczy to także sytuacji, w której mediacja miałaby służyć kontrolowaniu drugiej strony, nie wypracowaniu wspólnych ustaleń. Podobnie istotna nierównowaga między stronami może uniemożliwiać rzeczywiście dobrowolną zgodę na udział. Rozpoznanie takich okoliczności nie polega na diagnozowaniu którejkolwiek ze stron ani na przypisywaniu jej określonych cech. Chodzi o warunki wpływające na swobodę decyzji, możliwość udziału i bezpieczeństwo rozmowy, nie o ocenę charakteru uczestników.
Niektóre sytuacje rodzinne wymagają pilnego rozstrzygnięcia sądu albo formalnego zabezpieczenia prawnego. Mediacja nie zastępuje takiego postanowienia sądu ani innego środka prawnego, gdy jest on potrzebny. Ugoda zawarta przed mediatorem uzyskuje moc prawną ugody zawartej przed sądem po zatwierdzeniu przez sąd. W takich przypadkach właściwym pierwszym krokiem bywa indywidualna porada prawna, a nie mediacja. Ten artykuł nie udziela porady prawnej i nie przedstawia mediacji jako zamiennika każdej drogi sądowej.
Bywają również sytuacje, w których pierwszym krokiem powinna być inna forma pomocy. Może to być pomoc medyczna, psychologiczna, kryzysowa lub inna specjalistyczna ocena, zanim rozważona zostanie mediacja. Chodzi o sytuacje, w których aktualny stan zdrowia lub kryzys ograniczają możliwość świadomego udziału. Podobnie może być, gdy używanie substancji realnie utrudnia swobodne uczestnictwo w rozmowie. Rozpoznanie takiej potrzeby nie oznacza wykluczenia mediacji na zawsze, tylko wskazanie innej kolejności działań. Właściwa ścieżka pomocy zależy od konkretnej sytuacji i powinna zostać oceniona indywidualnie.
Jak przebiega proces mediacji rodzinnej
Przebieg mediacji rodzinnej zależy od rodzaju sprawy oraz formy, na jaką zgodziły się strony. Wpływ na przebieg mają też liczba i złożoność tematów, które strony chcą omówić. Liczba spotkań i czas trwania rozmowy zależą od sprawy i nie są z góry takie same w każdym przypadku. Nie istnieje jeden obowiązkowy scenariusz, który opisywałby przebieg każdej mediacji rodzinnej. Etapy opisane poniżej mogą się częściowo przenikać, w zależności od przebiegu rozmowy. Poniższy opis przedstawia ogólne etapy, nie gwarantowaną liczbę spotkań ani identyczny przebieg w każdej sprawie.
Przygotowanie i pierwszy kontakt
Proces mediacji rodzinnej zaczyna się od zgłoszenia sprawy i wstępnego rozpoznania jej przedmiotu. Szersze przygotowanie do pierwszego spotkania opisuje artykuł jak przygotować się do mediacji rodzinnych. Zgłoszenie może pochodzić od jednej ze stron albo wynikać ze skierowania sprawy przez sąd. Mediator ustala, czego dotyczy spór i jakie tematy strony chciałyby omówić w rozmowie. Kolejnym krokiem jest sprawdzenie, czy obie strony wyrażają zgodę na udział w mediacji. Mediator sprawdza też podstawowe warunki udziału, takie jak możliwość swobodnego uczestniczenia w rozmowie. Ta wstępna rozmowa nie rozstrzyga jeszcze żadnej ze spornych kwestii.
Mediator przekazuje stronom podstawowe informacje organizacyjne dotyczące miejsca, czasu i zasad prowadzenia spotkań. Strony mogą też ustalić, czy wolą spotkania stacjonarne, czy inną uzgodnioną formę rozmowy. Mediacja rodzinna może być prowadzona na podstawie umowy zawartej między stronami albo skierowania sądu w toczącej się sprawie. Zasady dobrowolności i poufności obowiązują niezależnie od tego, czy mediacja wynika z umowy, czy ze skierowania sądu. Szczegóły organizacyjne ustala się indywidualnie, w zależności od sprawy i dostępności stron.
Spotkania i wypracowywanie ustaleń
Kolejny etap obejmuje spotkania, w których strony pracują nad konkretnymi tematami wymagającymi decyzji. Może on składać się z jednego spotkania albo z kilku sesji rozłożonych w czasie. Liczba spotkań zależy od liczby tematów i tempa, w jakim strony do nich podchodzą. Niektóre tematy mogą zostać uzgodnione szybko, inne wymagają więcej czasu i kolejnych rozmów. Ten etap trwa tyle, ile pozwalają potrzeby i warunki danej sprawy.
Nie każda sprawa kończy się ustaleniem obejmującym wszystkie omawiane tematy. Strony mogą dojść do porozumienia częściowego, obejmującego tylko część spornych kwestii. Ustalenie częściowe może obejmować jedną sprawę, na przykład kontakty z dzieckiem, przy pozostawieniu innych spraw na później. Możliwy jest też brak ugody, jeśli strony nie znajdą wspólnego rozwiązania. Decyzja o zawarciu ugody, w całości lub części, pozostaje w każdej chwili po stronie uczestników. Udział w tym etapie nie oznacza obowiązku zawarcia ugody w żadnym zakresie.
Ugoda i zatwierdzenie przez sąd
Jeśli strony dojdą do porozumienia, uzgodnione warunki zapisuje się w treści ugody. Ugodę zamieszcza się w protokole z mediacji albo załącza się do niego jako odrębny dokument. Strony podpisują ugodę. Podpisując ugodę, strony wyrażają zgodę na wystąpienie do sądu z wnioskiem o jej zatwierdzenie. Wniosek o zatwierdzenie może złożyć każda ze stron samodzielnie albo strony razem. Zatwierdzenie nie następuje automatycznie, wymaga złożenia takiego wniosku przez stronę.
Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, uzyskuje moc prawną ugody zawartej przed sądem. Bez takiego zatwierdzenia ugoda nie ma tej samej mocy prawnej. Jeśli podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie klauzuli wykonalności. Nadanie klauzuli wykonalności sprawia, że ugoda staje się tytułem wykonawczym, na podstawie którego można prowadzić egzekucję. Odrębnie sąd może odmówić zatwierdzenia, jeśli ugoda jest niezrozumiała albo sprzeczna z prawem.
Jakich rezultatów można oczekiwać i czego mediacja nie gwarantuje
Proces mediacji rodzinnej może zakończyć się kilkoma różnymi rezultatami formalnymi. Możliwa jest pełna ugoda, obejmująca wszystkie omawiane w rozmowie tematy. Strony mogą też dojść do ugody częściowej, dotyczącej tylko części spornych kwestii. Możliwy jest również brak ugody, jeśli strony nie znajdą wspólnego rozwiązania w żadnej ze spraw. Mediacja może więc zakończyć się ugodą pełną, ugodą częściową albo brakiem ugody. Który z tych rezultatów wystąpi, nie jest z góry przesądzone.
Rozmowa mediacyjna może przynieść też rezultaty o bardziej praktycznym charakterze, niezależnie od zawarcia ugody. Może pomóc uporządkować tematy, które wcześniej wydawały się jednym złożonym problemem. Strony mogą też dokładniej sprecyzować własne stanowiska i lepiej zrozumieć zakres istniejącego sporu. Możliwe jest również ograniczenie liczby kwestii, które pozostają nierozstrzygnięte po zakończeniu rozmowy. Żaden z tych rezultatów nie jest gwarantowany. Mogą one wystąpić w różnym stopniu, w zależności od konkretnej sprawy.
Przebieg mediacji zależy od kilku czynników, które mogą się różnić w każdej sprawie. Znaczenie ma możliwość samodzielnego podejmowania decyzji przez każdą ze stron, bez presji z zewnątrz. Ważna jest też wykonalność zgłaszanych propozycji, czyli to, czy można je rzeczywiście zrealizować. Te dwa elementy nie wyczerpują wszystkich okoliczności wpływających na przebieg rozmowy. Brak ugody nie oznacza, że odpowiedzialność za ten wynik leży po jednej ze stron.
Mediacja rodzinna nie gwarantuje zawarcia ugody, niezależnie od przebiegu rozmowy. Nie gwarantuje też trwałości ustaleń wypracowanych przez strony w toku procesu. Podobnie nie gwarantuje poprawy relacji między stronami ani zakończenia całego konfliktu. Nie zapewnia też, że spór zostanie zakończony bez dalszego postępowania sądowego. Dotyczy to każdej mediacji, niezależnie od tematu sporu czy wcześniejszych oczekiwań stron. Kwalifikacje i doświadczenie mediatora są informacją o jego kompetencjach, nie gwarancją konkretnego wyniku mediacji.
Możliwości dalszego działania
Mediację rodzinną można rozważyć, gdy strony potrzebują konkretnych ustaleń w sprawie, która ich dotyczy. Ważne jest też, aby każda ze stron mogła uczestniczyć w rozmowie bez przymusu i presji. Ta metoda dotyczy wypracowania ustaleń, nie rozstrzygania, kto ma rację. Są to dwa ważne elementy oceny dopasowania. Na decyzję mogą wpływać także inne okoliczności danej sytuacji. Każda ze stron decyduje samodzielnie o swoim udziale w mediacji.
Osoby zastanawiające się, czy mediacja rodzinna odpowiada ich sytuacji, mogą sprawdzić możliwość konsultacji w tym zakresie. Taka konsultacja może pomóc ocenić, czy mediacja jest kierunkiem wartym dalszego rozważenia. Dotyczy to sytuacji, w których strony zastanawiają się nad rozmową o spornych kwestiach rodzinnych. Sprawdzenie tej możliwości jest jednym z dostępnych kierunków, nie jedynym sposobem podejścia do takiej sytuacji. Możliwości konsultacji w tym zakresie opisuje strona mediacje rodzinne w Szczecinie.
